Wijze(n) met je vinger…

Heb je ooit fysiek of in je hoofd met je vinger naar een Ander gewezen? Mh… als je een beetje mens bent, is het antwoord simpelweg: ‘Ja!’ Weten welke wijsheid er in dat vingerwijzen schuilt? 

Behalve als je getraind bent als psycholoog of orthopedagoog, of een beroep waarin je werd voorbereid op het begeleiden van mensen, ben je waarschijnlijk niet uitvoerig geschoold in ‘onhandige sociale dynamieken’. Laat staan dat je er enorm op reflecteert als je er zelf in belandt. Toch is het wel handig om iets te weten over veelvoorkomend ‘gedoe’, simpelweg omdat je te lijden hebt van dit soort geharrewar.

Stephen Karpman, in: The Transactional Analyst2 (2012) 2, 1

Misschien heb je nog nooit gehoord over de Drama Driehoek van de Amerikaanse psycholoog Stephen Karpman. Hij beschreef die driehoek al in 1968.

Ik had al wel eens gehoord van die driehoek, maar ja: we horen wel meer, niet waar. Dus ik had me er nooit zo in verdiept.

Intussen ben ik blij dat ik dat wel heb gedaan, want: jeetje… wat stappen we snel in de Drama Driehoek met elkaar (!) En… wat is het fijn om de uitwegen te kennen.

Daarom wil ik je graag bijspijkeren over deze driehoek. Je zult me dankbaar zijn, de eerst volgende keer dat je de uitgang vindt!

Het tegenovergestelde van de Drama Driehoek is de Groei Driehoek. Geef toe: die laatste driehoek klinkt veel beter.

Held, Schurk en Slachtoffer

Je zult begrijpen: we dienen te stoppen met Anderen uit te nodigen om in de Drama Driehoek te stappen met ons. Plus: we zouden echt moeten stoppen met uitnodigingen van de Anderen aan te nemen om met hen in die driehoek te belanden. De Driehoek kent drie posities:

  • de held of redder
  • de schurk of aanklager
  • en… jawel: het slachtoffer…

De schurk en het slachtoffer spelen ieder op hun manier het spel van het wijzen met de vinger (the blame game). Voor de schurk/aanklager is het wijzen naar de Ander echt ‘core business’.

Van deze drie posities is er voor de meesten onder ons één positie waar we het meest gemakkelijk in verzeild raken, als we weer in die driehoek zijn beland.

Pfoe… ik vind alle drie de posities zó herkenbaar… dat ik het nog niet eenvoudig vind om er één te kiezen als mijn ‘default’. Toch moeten we dat wel doen: onderkennen welke plek het meest moeiteloos bij ons past 😉 Misschien helpt het om je te realiseren dat niks ‘intrinsiek’, ‘van zichzelf’ goed of fout is. Zoals Johan Cruyff het zou zeggen:

Ieder nadeel heb zijn voordeel.

Wijze woorden.

Een beknopt perspectief op de Drama Driehoek

De held of redder is, zoals je zult begrijpen, dag en nacht bereid om de Anderen te helpen. Hun problemen op te lossen. Sterker nog: hun problemen naar zich toe te trekken. Waarom? Nou… het is uiterst prettig om gericht te zijn op de problemen van de Anderen. Dan hoef je niet aan de slag met je eigen problemen, niet waar. Daarvoor ben je dan simpelweg te druk. Dit gedrag kan vooral in het begin heel bevredigend aanvoelen.

‘Goh, wat ben ik goed, en begrijpend, en helpend. Ik ben echt fantastisch…’

Vroeg of laat slaan die gevoelens om. De Anderen zijn namelijk nooit dankbaar genoeg voor alle fantastische hulp die je bood. Ze hebben geen idee (!) wat het jou allemaal kost om hen zo te helpen en te ondersteunen. Ondankbare #$%^: dát zijn het!

En terwijl de held zo ronddraait in deze interne dialoog – van geweldig zijn, via zich niet gewaardeerd genoeg voelen – blijven eigen problemen en het eigen gedoe liggen…

Net als de held/redder, is de schurk/aanklager volgens Karpman een ‘one-upper’. Ze bevinden zich aan de beide bovenkanten van de driehoek (die dus met zijn punt naar beneden staat…). Ze zijn ‘beter’ dan de Anderen. En dat geldt al helemaal voor de aanklager. Zijn/haar/hun* expertise? Klagen en uitleggen hoe de zaken wel geregeld zouden moeten zijn. De archetypische gedachte van de aanklager bij werkelijk alles dat gebeurt is: “Ik zei het je toch?” Of: “Zij zitten er zó naast… Ik heb gelijk. Ze zouden naar mij moeten luisteren.”

De enige ‘one-down’ rol van de driehoek is gereserveerd voor… juist: het slachtoffer. Het slachtoffer voelt zich machteloos. Het is echt een beetje een ‘boehoe’-houding waarin je dan verzeild raakt. Je denkt dan dingen als: “Dit gebeurt mij altijd.” Of: “Ik heb ook nooit eens geluk.”

Als gezegd: we nemen allemaal wel eens deze drie rollen op ons. Ze zijn hartstikke menselijk. En… wanneer we ons bewustzijn erop niet vergroten… tsja… dan blijven we in die rollen belanden, of we dat nou leuk, elegant, prettig, gezond volwassen vinden of niet… (nee, zo maar… ik bedoel het niet veroordelend 😉 )

Voor het geval je van matrixen houdt, hier nog even de drie posities in een tabel.

Overview
Drama DriehoekSlachtofferRedderAanklager
Archetypische gedachte
‘Arme ik!’‘Arme jij!’‘Het is jouw schuld!’
Het “Oké-kwadrant”Jij bent oké,
Ik ben niet oké
Jij bent niet oké,
Ik ben oké
Ik ben oké,
Jij bent niet oké
Belemmerende overtuigingIk kan dit niet oplossen.Arme jij: jij kunt dit niet oplossen.Ik ben pas oké als jij gestraft wordt.
KarakteristiekGelooft dat zij/hij/hen de middelen niet heeft om zaken aan te pakken.Doet meer dan hij/zij/hen op zich zouden moeten nemen.Zorgt dat de Anderen zullen lijden vanwege hun teleurstellende gedrag
Groei DriehoekKwetsbare ‘maker’/ ‘doener’Liefdevolle coachAssertieve 
uitdager
Hoe raken we uit het drama?

Tsja…. één effectieve manier is door je gewaarzijn te verhogen op het wegglijden in een slachtofferrol. Dan kun je gemakkelijker jezelf vriendelijk begeleiden richting de rol van ‘maker’ of ‘doener’ (‘creator’ in het Engels). In plaats van jezelf zielig te vinden en jezelf te overtuigen dat je het niet in huis hebt, of dat het je nooit gaat lukken, ga je mild inzetten op een andere tekst:

Ik heb dit nog nooit gedaan, dus ik denk dat het ik het wel kan.

Uiteraard was dit Pippi Langkous. En laat haar gewoon maar een vrolijke inspiratie zijn. Van proberen kun je leren, en falen bestaat niet. Je kunt hooguit aantonen dat jouw aanpak niet werkt, en dan verander je je aanpak.

In plaats van een gevierde held te willen zijn, wees gewoon een liefdevolle coach. Als je de Ander zo graag wil helpen, creëer dan de omgeving waarin die Ander tot zichzelf kan komen, en achter zijn/haar/hun eigen stoel kan kruipen:

Goh, wat sta je voor een uitdaging, zeg. Wat zijn jouw gedachten hierbij?

En terwijl de Ander dan praat en zich opent, hoor jij hetgeen wat de Ander zegt eens niet als ‘jouw boodschappenlijstje’ of als een ‘impliciete opdracht aan jou’.

Wees een OEN: ‘open, eerlijk en nieuwsgierig’ zeggen ze dan. Al heb ik persoonlijk een voorkeur voor ‘benieuwd’ als ik mag kiezen tussen nieuwsgierig en benieuwd, maar ja: ‘OEB’ is dan weer geen fijne DLA (drieletterige afkorting, voor het geval je anders zou zijn vertrokken naar een zoekmachine…).

Laat OMA thuis: ‘oordelen, meningen en adviezen’.

Gebruik LSD: ‘luisteren, samenvatten, doorvragen’. Dát is namelijk fantastisch, als dat lukt.

En weet je… de Ander vráágt wel expliciet om jouw advies als zij/hij/hen dat wil. Daar mag je gerust op vertrouwen.

In plaats van de aanklager, word je de uitdager. Of in hedendaags taalgebruik wellicht: de provocatieve coach. Ik heb recent hele leuke provocatieve coaches leren kennen, die begeleiden leuk vinden als zij zelf plezier beleven aan een sessie. Kan je ding zijn. Echt. En het is nog helpend ook, voor de Ander. Wat wil een mens nog meer?

Je klaagt niet over ‘hoe het zou moeten zijn’ en je wijst niet met je vinger naar de Ander die ‘het probleem’ is. Niets van dat al.

Sjongejonge, wát ben jij in een gedoe verzeild geraakt zeg. Wat ga jij daar aan doen?

Uit het drama blijven…

Laten we ons bewustzijn van het gegeven dat elke keer dat we zeggen “Zij zijn het probleem” en dat elke keer als we zeggen “Zij moeten veranderen” we bezig zijn een probleem te creëren in plaats van er één op te lossen.

Voor de duidelijkheid: mijn betoog is niet dat je geen problemen mag creëren. In tegendeel: ben je woest of keihard verontwaardigd? Gooi het eruit! Je mag net zo hinderlijk zijn voor een Ander als voor jezelf als jij wilt zijn.

De Ander is je spiegel

Wat ik vooral wil overbrengen aan jou, is dat deze klassieke sociale dynamieken zich sneller aan je opdringen dan je zou denken. Hoe sneller je dat door hebt, en hoe meer je meeneemt van de gezonde alternatieven, hoe fijner jouw dagelijkse praktijk. En daar is het mij om te doen.

Ik gun jou en mezelf een gezond-volwassen fijne dagelijkse praktijk. In het algemeen vraagt dat van ons: stoppen met oordelen, benieuwd worden naar wat ons triggert in de Ander, zéker als deze als enorm irritant wordt ervaren.

Telkens als de Ander jou triggert, zodanig dat je met je vinger naar die Ander begint te wijzen… maak dan een buiging, wijs met die vinger terug naar jezelf. Kennelijk is er iets in jezelf dat je niet áánkunt, een aspect van jezelf dat je vreselijk vindt, níet te doen en ook zeker niet wilt onderkennen… De Ander is altijd alleen maar jouw spiegel: je kunt je eigen reflecties er in leren zien. En al jouw mindere en onaanzienlijke kanten… maken jou niet minder.

Zodra we stoppen met weerstand tegen de Ander en onszelf, ontstaat er zo’n fijne ruimte waarin je kunt gedijen en ontwikkelen, en zelfs spelen!

En zien we daar allemaal niet graag meer van?

… bij voorkeur bij de Ander 😉

Meer informatie:

Ik vind de video’s van the Conscious Leadership Group echt heel fijn hierover. Kijk maar of jij dat ook vindt:

YouTube clip on ‘The Drama Triangle’ (5′)

YouTube clip on ‘Presence versus Drama Triangle’ (3′)

*Je vraagt je wellicht af: “Waarom ook ‘hun?” Het korte antwoord daarop is: uit solidariteit met transgender mensen. Ook iedere transgender mens is anders uiteraard en heeft een eigen voorkeur in taalgebruik. Toch draag ik graag bij aan verruiming van de taal, zodat die zodanig oprekt dat iedereen zich thuis kan voelen.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.